Thứ Năm, 15/1/2026
Thứ Năm, 15/1/2026
Tự do ngôn luận và tự do báo chí là vấn đề toàn cầu và được quan tâm ở tất cả các quốc gia trên thế giới trong đó có Việt Nam. Sau 6 năm thực hiện, luật báo chí đã bắt đầu có những bất cập nhất định, để có thể giúp hoàn thiện hơn về hành lang pháp lý của Luật báo chí thông quá đó cũng góp phần đảm bảo tốt hơn về quyền tự do ngôn luận của người dân, các vấn đề liên quan đến quyền tự do ngôn luận được quy định trong Luật báo chí năm 2016 cũng cần được hoàn thiện hơn.
Đặt vấn đề
Quyền tự do ngôn luận là một trong những quyền con người trong lĩnh vực dân sự, chính trị được ghi nhận từ rất sớm trong các văn bản pháp luật quốc tế. Việt Nam với tư cách là tổ chức thành viên tích cực của Liên hợp quốc, đã sớm phê chuẩn Công ước quốc tế về quyền con người trong lĩnh vực dân sự, chính trị (ICCPR) vào năm 1982, cam kết đảm bảo các quyền cơ bản của con người, trong đó có quyền tự do ngôn luận.
Ngay từ Hiến pháp đầu tiên của Việt Nam - Hiến pháp năm 1946 cho đến những Hiến pháp sau này, quyền tự do ngôn luận của công dân Việt Nam luôn được cam kết bảo đảm trong các điều khoản của Hiến pháp. Hiến pháp hiện hành - Hiến pháp năm, 2013 tiếp tục hiến định quyền tự do ngôn luận tại Điều 25: “Công dân có quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, tiếp cận thông tin, hội họp, lập hội, biểu tình. Việc thực hiện các quyền này do pháp luật quy định”. Như vậy có thể thấy, quyền tự do ngôn luận có liên quan mật thiết đến các quyền cơ bản khác như tự do báo chí, tiếp cận thông tin… Việc bảo đảm quyền tự do ngôn luận đã được cụ thể hoá trong các luật chuyên ngành, trực tiếp nhất là Luật báo chí năm 2016. Sau 6 năm thực hiện, luật báo chí đã bắt đầu có những bất cập nhất định, để có thể giúp hoàn thiện hơn về hành lang pháp lý của Luật báo chí thông quá đó cũng góp phần đảm bảo tốt hơn về quyền tự do ngôn luận của người dân, các vấn đề liên quan đến quyền tự do ngôn luận được quy định trong Luật báo chí năm 2016 cũng cần được hoàn thiện hơn. Bài viết tập trung vào đánh giá trách nhiệm bảo đảm tự do ngôn luận của các cơ quan báo chí ở Việt Nam theo quy định của Luật báo chí năm 2016 và tham khảo kinh nghiệm của một số quốc gia trên thế giới, từ đó có thể đề xuất một số bài học kinh nghiệm cho Việt Nam về vấn đề này.
1. Trách nhiệm bảo đảm quyền tự do ngôn luận của các cơ quan báo chí Việt Nam theo quy định hiện hành
1.1 Thực trạng quy định của pháp luật về bảo đảm quyền tự do ngôn luận của cơ quan báo chí theo quy định của pháp luật hiện hành
Quyền tự do ngôn luận là một trong những quyền cơ bản của con người, được thừa nhận trong các văn bản quốc tế về Quyền con người. Trong Công ước quốc tế về Quyền dân sự, chính trị 1966, (ICCPR) Tại khoản 2 Điều 19 đã nêu rõ: “Mọi người có quyền tự do ngôn luận. Quyền này bao gồm tự do tìm kiếm, tiếp nhận và truyền đạt mọi thông tin, ý kiến, không phân biệt lĩnh vực, hình thức tuyên truyền bằng miệng, bằng bản viết, in, hoặc dưới hình thức nghệ thuật, thông qua bất kỳ phương tiện thông tin đại chúng nào tuỳ theo sự lựa chọn của họ. Là thành viên tích cực của Liên hợp quốc, và là quốc gia sớm phê chuẩn ICCPR từ năm 1982, các quyền con người nói chung và quyền tự do ngôn luận nói riêng được Nhà nước Việt Nam công nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm. Điều này được thể hiện rõ nét trong sự ghi nhận tại Điều 25 Hiến pháp năm 2013: “Công dân có quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, tiếp cận thông tin, hội họp, lập hội, biểu tình. Việc thực hiện các quyền này do pháp luật quy định”. Trong đó, thể hiện nội hàm của quyền tự do ngôn luận trong công ước, việc bảo đảm về quyền tự do ngôn luận không chỉ được thể hiện trong Luật Báo chí năm 2016 mà còn được ghi nhận và cụ thể trong Luật tiếp cận thông tin 2015, Luật An ninh mạng 2016…Tuy nhiên, có thể thấy, nội hàm quyền tự do ngôn luận được thể hiện ở khoản 2 Điều 19 rất gần gũi với các hoạt động biểu đạt, truyên truyền thông tin của các cơ quan báo chí. Do đó, có thể thấy trách nhiệm bảo đảm quyền tự do ngôn luận là trách nhiệm của không chỉ các cơ quan nhà nước mà đến từ cả các cơ quan, tổ chức xã hội khác, trong đó, đặc biệt là vai trò của báo chí - lực lượng nòng cốt và không thể thay thế trong việc đảm bảo quyền này.
Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhiều lần khẳng định: Báo chí là lực lượng xung kích trên mặt trận tư tưởng văn hóa; cán bộ báo chí cũng là chiến sĩ cách mạng; cây bút, trang giấy là vũ khí sắc bén của họ. Do vậy, trách nhiệm của ngành báo chí trên mặt trận tư tưởng, văn hoá, cũng như trong việc bảo đảm quyền tự do cơ bản của người dân, trong đó có quyền tự do ngôn luận là hết sức quan trọng. Trên cơ sở quy định Hiến pháp 2013, Luật Báo chí năm 2016 cũng đã ghi nhận một trong những chức năng, nhiệm vụ của báo chí đó là: “diễn đàn thực hiện quyền tự do ngôn luận của Nhân dân”[1] Cùng với đó, quyền tự do ngôn luận trên báo chí của công dân cũng được ghi nhận với các hình thức cụ thể, gồm:
1. Phát biểu ý kiến về tình hình đất nước và thế giới.
2. Tham gia ý kiến xây dựng và thực hiện đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước.
3. Góp ý kiến, phê bình, kiến nghị, khiếu nại, tố cáo trên báo chí đối với các tổ chức của Đảng, cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức chính trị xã hội - nghề nghiệp, tổ chức xã hội, tổ chức xã hội - nghề nghiệp và các tổ chức, cá nhân khác.
Có thể thấy, một trong những hình thức để thể hiện quyền tự do ngôn luận của nhân dân là sự thể hiện ý kiến của mình trên báo chí. Cùng với đó, trong nội dung luật báo chí hiện hành đã có riêng một điều khoản ghi nhận về trách nhiệm của cơ quan báo chí đối với quyền tự do báo chí nói chung và quyền tự do ngôn luận trên báo chí của công dân nói riêng[2]:
Thêm vào đó, tại Điều 13 của Luật Báo chí 2016 cũng xác định trách nhiệm của Nhà nước trong việc bảo đảm thực hiện quyền tự do báo chí: Nhà nước tạo điều kiện thuận lợi để công dân thực hiện quyền tự do báo chí, quyền tự do ngôn luận trên báo chí và để báo chí phát huy đúng vai trò của mình; Báo chí, nhà báo hoạt động trong khuôn khổ pháp luật và được Nhà nước bảo hộ. Không ai được lạm dụng quyền tự do báo chí, quyền tự do ngôn luận trên báo chí để xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức và công dân; Báo chí không bị kiểm duyệt trước khi in, truyền dẫn và phát sóng [3]. Đây chính là cơ sở pháp lý rõ ràng về trách nhiệm của Nhà nước trong việc đảm bảo quyền tự do ngôn luận của nhân dân trên báo chí, đưa ra cơ sở để các cơ quan báo chí đảm bảo trách nhiệm thể hiện các ý kiến của ngừoi dân trên mọi vấn đề mà không có sự “kiểm duyệt” hay can thiệp không chính đáng từ phía Nhà nước.
Như vậy, xét về mặt nội dung ghi nhận có thể thấy, các quy định của pháp luật hiện hành về trách nhiệm bảo đảm quyền tự do ngôn luận của các cơ quan báo chí trong Luật Báo chí năm 2013 đã tương đối đầy đủ và hoàn thiện. Tuy nhiên, từ các quy định của pháp luật đến việc triển khai, áp dụng các quy định này trên thực tiễn sẽ cần có sự nhìn nhận và đánh giá một cách toàn diện hơn.
1.2 Thực tiễn thi hành các quy định về trách nhiệm của cơ quan báo chí trong việc bảo đảm quyền tự do ngôn luận
Luật Báo thí năm 2016, trải qua 6 năm thi hành trên thực tế, việc ghi nhận các nội dung như tại Điều 11, Điều 12 đã phát huy một số hiệu quả nhất định và vẫn còn tồn tại những hạn chế, cụ thể:
*Ưu điểm
Thứ nhất, hiện nay hầu hết các bài viết, thông tin trên các loại hình báo chí đều có tiếng nói của người dân. Người dân được phát biểu nêu quan điểm, nhận xét về đường lối chủ trương của Đảng và pháp luật của Nhà nước qua báo chí. Khi người dân có tiếng nói thì cơ quan báo chí sẽ đến cơ quan quản lý để lấy thông tin
Ví dụ như con đường chỉ dài khoảng 500 m nhưng là nút giao thông quan trọng nối đường Nguyễn Hữu Thọ, khu đô thị Đại Kim - Định Công với đường Định Công, Lê Trọng Tấn để vào trung tâm thành phố Hà Nội. Ngay sau khi có những chia sẻ bức xúc của người dân về con đường này với phóng viên báo Tuổi trẻ thì sau đó phóng viên báo Tuổi trẻ đã có cuộc trao đổi trực tiếp với chủ tịch UBND quận Hoàng Mai [4].
Thứ hai, hầu hết các cơ quan báo chí đều mở chuyên mục, chuyên trang, chuyên đề bạn đọc tiếp cận gần hơn với tin tức có tính xác thực cao.
Ví dụ như báo Nhân dân mới có mục “Kiểm chứng thông tin” trên báo Nhân Dân điện tử. Mục này đã đi đầu trong việc chống tin giả (fake news), giúp độc giả thẩm định thông tin trước tình trạng tin giả ngày càng nhiều trên báo chí và mạng xã hội. Đọc Báo Nhân Dân từ lâu, bài viết cho chuyên mục “Ý kiến bạn đọc” được đăng lần đầu tiên năm 2000 và là báo đã làm rất tốt công tác tiếp bạn đọc, giải quyết đơn thư phản ánh của bạn đọc.
Trong báo Vietnamnet có Ban bạn đọc - nhận được nhiều đơn thư phản ánh về việc thu hồi đất nhưng không đền bù, cơ quan chức năng không giải quyết triệt để những vụ kiện cáo kéo dài [5], hay những tấm long hảo tâm ủng hộ cho các bé có hoàn cảnh khó khăn,…[6]
Thứ ba, ở các thành phố lớn như thành phố Hồ Chí Minh và Hà Nội đều tổ chức họp báo trong đó cơ quan báo chí được đặt câu hỏi với cơ quan quản lý nhà nước xung quanh nội dung người dân kiến nghị hoặc đề xuất.
Ví dụ về vấn đề cắt điện tại Hà Nội những ngày nắng nóng, một số người dân đã rất bức xúc. Phản ánh tới Tuổi Trẻ Online, anh Hữu Dũng cho biết, khu vực anh đang ở thuộc xã Lăng Thành (Yên Thành, tỉnh Nghệ An) trong ngày 1-6 cũng bị mất điện từ khoảng 11h trưa tới 17h chiều vẫn chưa có điện trở lại. “Trời rất nóng mà mất điện, không chịu nổi luôn, hôm kia cũng mất, nay lại mất tiếp, về quê 5 ngày mà mất điện 2 ngày” - anh Dũng bức xúc. Hay chị Đỗ Hường (Hà Nội) phản ánh: “Tôi có hai cửa hàng, một cửa hàng tại Yên Sở (Hoài Đức) bị mất điện, nên phải đóng cửa hoàn toàn. Mặt bằng và lương nhân viên vẫn phải trả mà thu nhập thì không có, mà mất điện cũng không hề thông báo trước cho khách hàng”.
Trước đó, khi phóng viên đặt câu hỏi tình hình thiếu điện và thực tế cắt điện luân phiên đang xuất hiện ở một số khu vực, ông Trần Việt Hòa, Cục trưởng Cục Điều tiết điện lực (Bộ Công Thương), cho biết trong thời kỳ nắng nóng và mùa khô hàng năm, ngành điện lực luôn phải đối mặt với khó khăn về việc đảm bảo cung ứng”. Bộ Công Thương đã yêu cầu các đơn vị thực hiện nghiêm các kế hoạch về cung cấp điện, cung cấp than cho phát điện, đàm phán nguồn điện gió, mặt trời chuyển tiếp để huy động nguồn điện, khắc phục các sự cố tại các nhà máy, thực hiện tiết kiệm điện… để giảm căng thẳng cung ứng điện”- ông Hoà nói [7].
Thứ tư, các cơ quan quản lý nhà nước khi muốn ban hành chính sách đều lắng nghe tiếng nói của người dân, phản ứng của dư luận qua các cơ quan báo chí rồi mới đưa ra quyết định hoặc sẵn sàng sửa đổi để phù hợp với nguyện vọng của nhân dân.
Ví dụ như Quảng Nam những năm qua rất nỗ lực trong cải cách hành chính. Ở bảng xếp hạng năng lực cạnh tranh cấp tỉnh năm 2019, Quảng Nam nằm vào vị trí đứng đầu tốp 11 địa phương có thứ hạng “tốt” - kết quả tập hợp từ khảo sát ý kiến của khoảng 12.400 doanh nghiệp trên cả nước, địa phương nào mà dịch vụ công không tốt, doanh nghiệp còn nhiều khó khăn khi tiếp cận chính quyền thì mất điểm ngay [8].
Bên cạnh những thành tựu đạt được thì vẫn còn tồn tại những hạn chế nhất định, cụ thể:
Thứ nhất, nhiều cơ quan báo chí không bám sát thực tiễn nên đưa bài viết không chính xác, không có sự thuyết phục, không phản ánh đúng đời sống.
Ví dụ cuối tháng 8-2016, các cơ quan báo chí đã đăng tải hàng loạt bài viết có nội dung cho rằng em học sinh lớp 6 tên là Ksor Sôn ở tỉnh Gia Lai tự tử là do không có quần áo mới đến trường. Trong khi thực tế, nguyên nhân tự tử là do bất đồng ý kiến với gia đình và do tâm lý của lứa tuổi dậy thì... chứ không phải do không có áo mới đến trường [9].
Thứ hai, nhiều cơ quan báo chí nhận được đơn khiếu nại từ người dân nhưng vì công việc bận rộn hoặc vì lý do nào đó không gửi tới cơ quan chức năng. Mặc dù, đây là một trong những nhiệm vụ quyền hạn cụ thể được nói đến tại Khoản 2. Điều 12 Luật Báo chí năm 2016.
Thứ ba, sự trả lời của cơ quan chức năng đối với các cơ quan báo chí còn hạn chế, vòng vo, không đúng trọng tâm thậm chí rơi vào im lặng không trả lời ý kiến cử tri.
Ví dụ như việc cử tri bức xúc vụ đất vàng Phú Yên- “Nhiều khu đất có vị trí đắc địa ở TP. Tuy Hòa biến thành tài sản riêng của một số doanh nghiệp (DN), làm lợi cho một số cá nhân nhưng HĐND tỉnh và UBND tỉnh Phú Yên lại né tránh trách nhiệm”. Ông Nguyễn Văn Chín, cựu chủ nhiệm Ủy ban Kiểm tra Tỉnh ủy (UBKTTU) Phú Yên, đặt vấn đề tại cuộc tiếp xúc của đại biểu HĐND tỉnh Phú Yên với cử tri phường 7, TP Tuy Hòa mới đây [10]. Hay như Sở Xây dựng đã có văn bản trả lời các câu hỏi liên quan đến đề án cải tạo, thay thế 6.700 được đại diện các cơ quan báo chí đặt ra tại cuộc họp báo hôm 20/3 [11].
Từ thực tế có thể thấy, tiếng nói của người dân chưa được thể hiện đầy đủ ở nhiều hoạt động của cơ quan báo chí. Nhất là trách nhiệm bảo đảm quyền tự do ngôn luận của người dân thông qua cơ quan báo chí vẫn còn chưa tương xứng với vai trò của ngành. Thêm vào đó, mặc dù, tại khoản 2 Điều 12 Luật Báo chí 2016 có quy định của pháp luật trong việc các cơ quan báo chí “yêu cầu tổ chức, người có thẩm quyền trả lời bằng văn bản hoặc trả lời trên báo chí về kiến nghị, khiếu nại, tố cáo của công dân gửi đến” nhưng trên thực tế, qua các ví dụ nêu trên có thể thấy, nếu các cơ quan có thẩm quyền không chủ động hợp tác với các cơ quan báo chí thì các cơ quan báo chí cũng không có bất kỳ quy định nào để buộc những cơ quan hữu quan này thực hiện việc trả lời các kiến nghị của công dân gửi đến cả một cách đầy đủ và kịp thời. Điều này khiến cho các quy định về trách nhiệm đảm bảo quyền tự do ngôn luận của công dân trên báo chí của các cơ quan báo chí trở nên hình thức.
2. Trách nhiệm đảm bảo quyền tự do ngôn luận của cơ quan báo chí theo kinh nghiệm của một số quốc gia trên thế giới
Bảo đảm quyền tự do ngôn luận nói chung và trách nhiệm bảo đảm quyền tự do ngôn luận của các cơ quan báo chí là một trong những nội dung cơ bản được ghi nhận trong các công ước